Er is iets veranderd in Nederlandse woningen in de afgelopen drie jaar. Waar in 2021 nog vijftien procent van de huishoudens last had van vocht of schimmel, is dat in 2024 gestegen naar twintig procent. Bij huurwoningen ligt het percentage nog veel hoger: bijna een op de drie huurders kampt met schimmel of vocht in huis. In sociale huurwoningen in de grote steden lopen die cijfers op tot dertig, soms veertig procent.
De vraag die zich opdringt is niet zozeer of we een schimmelprobleem hebben, maar waarom het juist nu zo hard groeit. Schimmel is geen nieuw verschijnsel in Nederland. Onze woningvoorraad is oud, onze winters vochtig, onze huizen vaak slecht geïsoleerd. Maar in drie jaar tijd is er een combinatie van factoren ontstaan die het probleem zichtbaar heeft versterkt, en die voor sociale huurders bijna onontkoombaar is geworden.
Waarom schimmel juist nu zo hard groeit
Het begint bij energie. De energiecrisis die in 2022 losbarstte heeft het stookgedrag van Nederlandse huishoudens fundamenteel veranderd. Mensen zetten de thermostaat lager, soms drastisch lager. Slaapkamers worden niet meer verwarmd, badkamers nauwelijks. Op zich is dat begrijpelijk, en voor het klimaat zelfs gunstig. Maar voor het binnenklimaat van een woning is het een minder goed idee. Koude lucht kan minder vocht vasthouden dan warme lucht. Wanneer vochtige lucht uit een douche of kookpan terechtkomt op een koude muur, condenseert die direct. Op die natte plekken kunnen schimmelsporen, die altijd in de lucht zweven, zich vastzetten en uitgroeien tot zichtbare plekken.
Tegelijkertijd is er minder geventileerd. Wie weinig stookt, wil de warmte die er nog is niet via een open raam laten verdwijnen. Roosters blijven dicht, ramen blijven gesloten, mechanische ventilatie wordt op de laagste stand gezet of helemaal uitgeschakeld om energie te besparen. Het gevolg is dat al het vocht dat in huis ontstaat in huis blijft hangen. Een gemiddeld huishouden produceert per dag ongeveer tien tot vijftien liter waterdamp door koken, douchen, ademhalen, planten en wassen.
Daar komt nog iets bij. Veel huishoudens zijn de afgelopen jaren overgestapt op binnen drogen van wasgoed, omdat een wasdroger als luxe is gaan voelen. Een volle waslijn die binnen droogt, voegt zomaar twee tot vier liter water toe aan de lucht in een kleine ruimte. In een ongeventileerde slaapkamer met een koude buitenmuur is dat genoeg om binnen enkele weken zwarte vlekken op de muur te zien.
Dan is er nog de klimaatverandering. De jaren 2023 en 2024 waren uitzonderlijk nat. 2023 staat geboekt als het natste jaar sinds er metingen worden gedaan. Het grondwater stond hoog, kruipruimtes en kelders bleven maandenlang vochtig, en in oudere woningen met scheuren in de fundering of slechte vloerisolatie betekent dat optrekkend vocht via de muren naar binnen. Dat soort vocht laat zich niet wegventileren, want het komt niet uit de lucht maar uit de bodem.
Sociale huurders: extra kwetsbaar voor schimmel en vocht
Voor sociale huurders stapelen al deze factoren zich op een specifieke manier op. Sociale huurwoningen zijn vaak ouder dan koopwoningen, vaker uit de jaren vijftig, zestig en zeventig, vaker in stedelijk gebied waar appartementen op elkaar gestapeld staan, en vaker met bouwkundige zwaktes die nooit goed zijn aangepakt. Koudebruggen, dat zijn plekken in de muren of plafonds waar de isolatie ontbreekt of zwak is, komen veel voor in deze woningen. Op zo’n plek is de muur aan de binnenkant systematisch kouder dan de rest, en daar concentreert vocht zich. Wie in zo’n woning woont kan ventileren wat hij wil, de schimmel komt terug.
De vicieuze cirkel is hier aan de orde. Juist de huishoudens met de minste financiële ruimte wonen in de slechtst geïsoleerde woningen. Zij zetten de verwarming lager omdat ze de rekening niet kunnen betalen. Zij ventileren minder omdat warmte verliezen geen optie is. Zij drogen was binnen omdat een droger te duur is. En zij krijgen vervolgens het advies om beter te ventileren en meer te stoken, terwijl de oorzaak in de muren zit.
Gezondheidsgevolgen van vocht en schimmel in huis
De gezondheidsgevolgen zijn aantoonbaar. De Wereldgezondheidsorganisatie concludeerde al in 2009 dat er voldoende bewijs is voor een verband tussen vochtige woningen en luchtwegklachten, infecties en astma. Recent Nederlands onderzoek bevestigt dat. De TU Eindhoven volgde tien jaar lang twee miljoen mensen en zag dat na renovatie van schimmelwoningen het aantal kinderen dat astmamedicatie nodig had merkbaar daalde.
De structurele oplossing ligt niet bij de bewoner. Die ligt bij isolatie, bij het wegwerken van koudebruggen, bij het herstellen van fundering en kruipruimtes, bij het vervangen van enkelglas en verouderde kozijnen. Dat is werk voor woningcorporaties en gemeenten, en daar gebeurt langzaam wat. Amsterdamse corporaties hebben aangekondigd de huur tijdelijk te verlagen bij ernstige schimmelklachten. Het kabinet heeft geld vrijgemaakt voor onderzoek en aanpak. Huurders die hun verhuurder niet in beweging krijgen kunnen naar de Huurcommissie, die in 2024 in twee derde van de schimmelzaken huurders gelijk gaf.
Maar tussen melding en herstel zitten vaak maanden, soms jaren. En in die tussentijd blijft het probleem in huis. Daar wordt het persoonlijk. Wat kun je zelf doen, niet om het op te lossen, maar om de schade te beperken en je gezin door de winter te krijgen?
Wat kun je zelf doen tegen schimmel?
Het belangrijkste is het binnenklimaat sturen waar je het kunt sturen. Ventileren waar mogelijk, ook al kost het warmte. Wasgoed niet binnen drogen op slaapkamers. Meubels enkele centimeters van koude buitenmuren houden zodat de lucht erachter kan circuleren. En de luchtvochtigheid actief in de gaten houden met een hygrometer, een meter van een paar tientjes die direct laat zien wat er aan de hand is. Boven de zestig procent groeit schimmel goed, boven de zeventig procent uitstekend. Onder de vijftig à vijfenvijftig procent stagneert die groei.
Voor wie merkt dat ventileren alleen niet genoeg is, kan een luchtontvochtiger het verschil maken in het deel van het probleem dat in de lucht zit. Niet als oplossing voor optrekkend vocht of een koudebrug, want daar moet de muur worden aangepakt. Maar wel als manier om de luchtvochtigheid in een kamer of slaapkamer onder de drempel te houden waar schimmel zich graag vestigt. In een vochtig appartement waar de verhuurder traag is met herstel, en waar elke dag wasgoed binnen droogt en mensen ademen en koken, kan een goed werkend toestel de luchtvochtigheid van rond de zeventig procent terugbrengen naar onder de vijfenvijftig. Dat lost de bron niet op, maar het haalt wel de scherpste randjes van het probleem.
Het grotere verhaal blijft dat Nederland een woningprobleem heeft, geen ventilatieprobleem. Maar zolang dat grotere verhaal traag oplost, is het de moeite waard om alles te doen wat binnen je eigen muren mogelijk is. Schoonhouden, ventileren waar het kan, vocht meten, en de lucht droger houden waar dat helpt. Niet omdat het je verantwoordelijkheid is, maar omdat je gezondheid het waard is om er niet op te wachten.
